Hook: Bạn có tin rằng một giao thức sinh ra để thách thức sự tập trung cuối cùng lại tạo ra một lớp trung gian quyền lực hơn cả những gì nó muốn thay thế? Trong bảy ngày qua, khối lượng giao dịch trên Bitcoin Ordinals đã giảm hơn 40% so với đỉnh tháng 4, nhưng số lượng inscription mới mỗi ngày vẫn cao gấp 5 lần so với tháng 1. Dữ liệu này không nói lên sự sụp đổ, mà nói lên một sự chuyển đổi âm thầm: từ một cuộc chơi của những người tin vào nghệ thuật thuần túy sang một sân chơi đầu cơ do các nhà tạo lập thị trường thống trị. Và điều này đang đặt ra một câu hỏi đau đớn cho những ai, như tôi, từng tin rằng blockchain có thể giải phóng sáng tạo khỏi mọi trung gian.
Context: Ý tưởng về Ordinals ra đời vào đầu năm 2023, khi Casey Rodarmor giới thiệu một cách nhúng dữ liệu tùy ý vào satoshi – đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin. Đối với những người theo chủ nghĩa Bitcoin nguyên thủy, đây là một sự xúc phạm đến tính “khan hiếm kỹ thuật số” của đồng coin. Nhưng đối với tôi, một người từng hy sinh lợi nhuận từ ICO Golem năm 2017 để bảo vệ niềm tin vào tinh thần mã nguồn mở, Ordinals giống như một bước tiến tự nhiên: nó biến Bitcoin từ một kho lưu trữ giá trị tĩnh thành một nền tảng lưu trữ dữ liệu bất biến. Khi đó, tôi đã viết một bài trên Medium so sánh Ordinals với Art Blocks, khoảnh khắc tôi mua một NFT generative art với 0,5 ETH và chứng kiến nó mất 90% giá trị nhưng vẫn giữ nguyên ý nghĩa nghệ thuật. Nhưng sự phát triển của hệ sinh thái này đang dần đi chệch khỏi lý tưởng đó.
Core: Gốc rễ của vấn đề nằm ở cấu trúc khuyến khích. Khi Ordinals mới xuất hiện, việc tạo một inscription đòi hỏi kiến thức kỹ thuật: bạn phải chạy một Bitcoin node đầy đủ, sử dụng命令行 và hiểu về UTXO. Điều đó tạo ra một rào cản tự nhiên – chỉ những người thực sự tin vào triết lý mới tham gia. Nhưng giống như mọi hệ sinh thái tiền điện tử khác, nhu cầu “dân chủ hóa” đã kéo theo sự ra đời của các dịch vụ trung gian. Hiện tại, hơn 70% inscription được tạo ra bởi ba nền tảng chính: OrdinalsBot, Gamma, và BTC-SEO. Những nền tảng này cung cấp giao diện đơn giản, tính phí cao hơn phí gas thực tế từ 30% đến 100%, và quan trọng hơn – họ kiểm soát việc chọn UTXO nào để ghi dữ liệu. Điều này tạo ra một tầng quyền lực kỹ thuật: họ có thể ưu tiên inscription của khách hàng VIP, hay thậm chí từ chối những nội dung không phù hợp. Đây không phải là điều tôi từng mơ ước khi nhìn vào Uniswap năm 2020, khi tôi dùng pool ETH/DAI và nhận airdrop – một khoảnh khắc mà sự phi tập trung thực sự mang lại sức mạnh cho người dùng. Trong 30 ngày qua, một phân tích on-chain cho thấy top 100 địa chỉ đã kiểm soát 45% tổng số inscription có giá trị cao nhất. Sự tập trung này không phải do thiết kế của giao thức, mà do cơ chế thị trường tất yếu: khi ai đó tạo ra một công cụ giúp người khác dễ dàng tham gia, họ sẽ nắm giữ “cánh cửa” của hệ sinh thái. Và nếu cánh cửa đó bị thao túng bởi lợi nhuận ngắn hạn, thì “nghệ thuật phi tập trung” trở thành một ảo tưởng.
Contrarian: Liệu chúng ta có đang đổ lỗi sai cho Ordinals? Một số người cho rằng vấn đề nằm ở chính Bitcoin vì phí giao dịch tăng vọt do inscription. Nhưng theo dữ liệu từ mempool.space, phí trung bình cho một inscription đơn giản (4 MB dữ liệu) hiện chỉ khoảng 0.0002 BTC (~5 USD), thấp hơn nhiều so với thời điểm tháng 12/2023 khi phí lên tới 0.001 BTC. Sự sụt giảm này là do sự cải thiện của giao thức (SegWit giúp giảm kích thước dữ liệu) và sự xuất hiện của các giải pháp layer 2 như RGB. Nhưng điều nghịch lý là: chính những cải tiến kỹ thuật này lại vô tình củng cố vị thế của các nền tảng tập trung. Khi phí giảm, các “cá voi” nhỏ có thể tham gia nhiều hơn, nhưng họ vẫn phải thông qua các dịch vụ trung gian để có trải nghiệm tốt. Tôi nhận ra rằng sự phi tập trung thực sự không phải là loại bỏ trung gian, mà là tạo ra những trung gian có thể kiểm toán và thay thế được. Trong quá trình audit các hợp đồng thông minh cho một cross-chain bridge vào năm 2022, tôi từng thấy một mô hình tương tự: các nhà điều hành node được khuyến khích bằng token, nhưng cuối cùng chỉ có ba node kiểm soát hơn 60% tổng tài sản. Ordinals đang lặp lại sai lầm đó, nhưng ở một quy mô lớn hơn.
Takeaway: Hành trình tìm kiếm sự tự do sáng tạo vẫn chưa kết thúc. Khi tôi nhìn vào NFT Art Blocks mà tôi đã mua năm 2021, giờ đây chỉ còn 0.02 ETH, tôi vẫn không hối tiếc. Bởi vì nó nhắc tôi rằng giá trị thực sự của blockchain không nằm ở giá token, mà ở khả năng cho phép bất kỳ ai cũng có thể ghi lại một phần tâm hồn của mình vào sổ cái bất biến. Ordinals là một bước tiến quan trọng, nhưng nó đang bị bóp méo bởi cùng một lực lượng mà nó muốn chống lại: sự tập trung tài nguyên và quyền lực. Nếu chúng ta không hành động ngay – xây dựng các công cụ inscription phi tập trân thực sự, hỗ trợ các giao thức mã nguồn mở như Photonic hay Ordswap – thì thế giới “phi tập trung” mà chúng ta từng mơ ước sẽ chỉ là một phiên bản mới của thế giới cũ, với những lớp sơn bóng đẹp đẽ. Câu hỏi dành cho bạn, người đọc: Liệu bạn có sẵn sàng hy sinh một chút tiện lợi để bảo vệ lý tưởng, hay bạn chấp nhận sự tập trung mới vì nó dễ dàng hơn?
