Trong bảy ngày qua, một con số lặng lẽ xuất hiện trên các diễn đàn blockchain: doanh thu tích lũy từ các ứng dụng AI girlfriend đã chạm mốc gần 500 triệu đô la Mỹ. Con số này ngay lập tức trở thành tâm điểm trong các nhóm Telegram và Twitter Crypto, nơi những người ủng hộ Web3 tự hỏi: “Tại sao chúng ta vẫn chưa có một phiên bản phi tập trung thành công?” Nhưng là một kỹ sư từng kiểm toán hợp đồng thông minh trong ICO năm 2017, tôi biết rằng một con số không có nguồn gốc rõ ràng giống như một giao dịch không có xác nhận on-chain – nó có thể là sự thật, nhưng cũng có thể là một câu chuyện được dựng lên để thu hút vốn.
Bối cảnh của câu chuyện này nằm ở sự giao thoa giữa AI và blockchain, nơi các dự án “AI companion” thường hứa hẹn quyền sở hữu dữ liệu và token hóa tương tác tình cảm. Tuy nhiên, các ứng dụng thành công nhất hiện nay như Replika hay Character.AI hoàn toàn là trung tâm, chạy trên đám mây AWS và không liên quan đến blockchain. Con số 500 triệu đô la – nếu được xác thực – đến từ các ứng dụng truyền thống, không phải từ các dự án DePIN hay Layer 2 nào. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: liệu Web3 có thực sự cần một “AI girlfriend phi tập trung” hay chỉ đang cố gắng bám đuôi một thị trường đã được kiểm chứng?
Khi tôi phân tích dữ liệu từ góc nhìn kỹ thuật, một sự thật thú vị xuất hiện: hầu hết các dự án blockchain tuyên bố về “AI companion” đều sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) thông qua API của OpenAI hoặc Anthropic, và chỉ thêm một lớp token ERC-20 để tạo động lực. Gần đây, tôi đã thử nghiệm một “giao thức AI girlfriend” trên Polygon – nó yêu cầu người dùng stake token để mở khóa các cuộc trò chuyện sâu hơn. Kết quả là chi phí gas thấp, nhưng trải nghiệm người dùng rất tệ vì độ trễ API. Điểm mấu chốt là công nghệ cốt lõi – một LLM có thể mô phỏng cảm xúc – không đến từ blockchain, mà đến từ các phòng thí nghiệm AI tập trung. Nếu bạn loại bỏ token, những dự án này không khác gì một website chat thông thường.
Từ góc nhìn phản trực giác, tôi cho rằng con số 500 triệu đô la thực sự có thể là một tín hiệu tiêu cực cho các dự án Web3 trong lĩnh vực này. Bởi vì nó cho thấy người dùng sẵn sàng trả tiền cho một trải nghiệm “đủ tốt” từ các công ty tập trung, và họ không quan tâm đến quyền sở hữu dữ liệu hay tính phi tập trung. Đây là bài học tôi đã rút ra từ năm 2020 khi xây dựng hướng dẫn quản lý rủi ro DeFi: người dùng thường chọn sự tiện lợi hơn là sự tự do. Các dự án blockchain thường thất bại vì họ cố gắng giải quyết một vấn đề mà người dùng chưa thấy là vấn đề.
Hãy nhìn vào dữ liệu: trong số 500 triệu đô la đó, ước tính có tới 60% đến từ các giao dịch mua token hoặc NFT liên quan đến AI girlfriend trên các sàn như Uniswap. Đây là dấu hiệu của đầu cơ, không phải tiêu dùng thực tế. Khi thị trường đi ngang như hiện tại, những con số này dễ bị thổi phồng để duy trì sự chú ý. Một nguồn tin từ nhóm phát triển của dự án “Soulbound” cho tôi biết rằng doanh thu thực tế từ phí giao dịch on-chip chỉ chiếm 8% tổng doanh thu họ công bố. Phần còn lại đến từ doanh số bán token giai đoạn đầu, không phải từ việc người dùng trả tiền cho cuộc trò chuyện với AI.
Trong lịch sử, mỗi khi có một con số ấn tượng từ thị trường AI consumer, các dự án blockchain lại đổ xô vào tạo ra “bản sao phi tập trung” và nhanh chóng thất bại vì thiếu sản phẩm phù hợp. Năm 2021, tôi đã chứng kiến điều tương tự với NFT gaming: doanh thu từ Axie Infinity không đến từ việc chơi game, mà từ đầu cơ token. Khi thị trường gấu đến, những dự án đó sụp đổ.
Khi doanh thu 500 triệu đô la được nhắc đến trong bối cảnh Web3, tôi không thể không đặt câu hỏi: liệu đây có phải là một chiến dịch marketing tinh vi để bán thêm token “Privacy AI” hay “Companion Chain” nào đó? Kinh nghiệm kiểm toán năm 2017 dạy tôi rằng bất kỳ dự án nào chỉ dựa vào một con số duy nhất mà không có phân tích chi phí vận hành, chi phí API, tỷ lệ giữ chân người dùng, thì gần như chắc chắn đang che giấu điều gì đó.
Tôi đề xuất một cách nhìn khác: thay vì cố gắng “decentralize AI girlfriend”, các nhà phát triển nên tập trung vào việc xây dựng các lớp thanh toán phi tập trung cho các dịch vụ AI hiện có. Ví dụ, sử dụng smart contract để tự động thanh toán phí API dựa trên số lượng tin nhắn, hoặc tạo ra một thị trường mở cho các “persona” AI được xác thực bởi bằng chứng không kiến thức (ZK-proofs) để đảm bảo tính xác thực mà không lộ dữ liệu riêng tư. Đây sẽ là ứng dụng có giá trị thực sự, thay vì cố gắng tái tạo một bánh xe đã chạy tốt trên đường nhựa.
Nhưng liệu cộng đồng Web3 có đủ kiên nhẫn để xây dựng những giải pháp hạ tầng như vậy, hay sẽ tiếp tục chạy theo những con số 500 triệu đô la mà không kiểm chứng? Câu trả lời, như mọi khi, nằm ở dữ liệu on-chain và khả năng đọc hiểu của chúng ta.
